Trong loạt bài về chặng tiếp theo của làn sóng doanh nghiệp Trung Quốc ra nước ngoài, South China Morning Post ngày 20/10/2026 đặt một câu hỏi nghe như cuộc đối đầu ấy vừa chuyển sang một sân chơi khác: Vì sao ngày càng nhiều công ty Trung Quốc nhìn sang Thái Lan thay vì Việt Nam, sau khi vòng hai của cuộc chiến thương mại bắt đầu. Suốt gần một thập niên, Việt Nam vẫn được coi là điểm đến mặc định của chiến lược Trung Quốc +1.

Nhưng mặt trận mới này vận hành theo một bộ luật khác, và điều đầu tiên cần nhận ra là hai bên không hề “đá” với nhau trên đó.

Hai đội không gặp nhau, và cả hai đều có thể xuống hạng

Nếu chỉ nhìn thuế suất thì chẳng có gì để bàn. Mức thuế đối ứng Mỹ áp cho hàng Việt Nam là 20%, cho Thái Lan là 19%, cho Indonesia, Malaysia và Campuchia cũng 19%, tất cả hiệu lực từ 07/08/2025. Một điểm phần trăm không đủ để một doanh nghiệp dời cả dây chuyền.

Khoảng cách thật nằm ở một con số khác, con số dành riêng cho hàng bị xác định là trung chuyển, và với Việt Nam con số ấy là 40%, gấp đôi mức thông thường, kèm khả năng bị xử phạt theo luật hải quan mà cơ quan biên phòng Mỹ nói rõ sẽ không xem xét giảm nhẹ. Nghĩa là thứ đang được định giá không phải chi phí sản xuất tại nước sở tại, mà là xác suất lô hàng bị gắn nhãn trung chuyển.

Và đây là chỗ phép so sánh với bóng đá bắt đầu khác biệt, theo hướng bất lợi hơn cho cả hai. Trong một trận derby, muốn thắng chỉ cần hay hơn đối thủ. Trên mặt trận này, điểm sàn là tuyệt đối: Hồ sơ xuất xứ của một lô hàng được chấm theo chuẩn của bên nhập khẩu, không chấm theo việc nước láng giềng làm tốt hơn hay kém hơn. Hai nước có thể cùng trượt, và trong một trận cầu thì chuyện đó không bao giờ xảy ra.

Thái Lan đang nhận được loại vốn gì?

Cục Phát triển Doanh nghiệp Thái Lan, trong báo cáo công bố ngày 18/08/2026, cho biết bảy tháng đầu năm 2026 nước này chấp thuận 736 doanh nghiệp nước ngoài, tăng 26% so với 583 của cùng kỳ năm trước, với tổng vốn 219.208 tỷ Baht, tăng 37%. Trung Quốc đứng đầu về số lượng với 133 doanh nghiệp, chiếm 18%. Nhưng xét theo giá trị vốn, Trung Quốc chỉ góp 38.603 tỷ Baht, đứng sau Singapore với 61.112 tỷ và Nhật Bản với 45.085 tỷ.

Quy mô bình quân mỗi dự án Trung Quốc ở Thái Lan vào khoảng 290 triệu Baht, chưa tới một nửa quy mô bình quân của dự án Singapore và khoảng 60% dự án Nhật Bản. Đặc điểm của dòng vốn này là số lượng nhiều, quy mô nhỏ và đi theo cụm liên kết. Danh mục ngành nghề giải thích phần còn lại: Vốn Trung Quốc vào Thái Lan tập trung ở dịch vụ kỹ thuật, kho phân phối và gia công theo hợp đồng cho linh kiện nhựa, giấy tái chế, bộ sạc xe điện. Đây không phải việc di dời toàn bộ cơ sở sản xuất, mà là công đoạn lắp ráp cuối cùng và khâu phân phối, tức là đúng hai công đoạn quyết định xuất xứ được ghi trên lô hàng khi thông quan.

Tổ trọng tài ngồi ngoài sân, và họ có thể xem lại băng hình

Ngày 13/08/2026, Văn phòng Chính sách Thương mại và Sản xuất của Nhà Trắng phát hành báo cáo về quy mô và chi phí của hiện tượng trung chuyển, xếp Thái Lan vào nhóm rủi ro bậc hai cùng Brazil, Indonesia, Malaysia, Thổ Nhĩ Kỳ và Việt Nam. Tám nhóm hàng Thái Lan nằm trong tầm soát xét có kim ngạch xuất sang Mỹ năm 2025 là 52.23 tỷ USD, chiếm 72.33% hàng Thái bán sang Mỹ. Nếu 10 tới 20% trong số đó bị kiểm tra gắt về xuất xứ thì phần hàng phải chứng minh nguồn gốc rơi vào khoảng 5.2 tới 10.4 tỷ USD.

Dấu hiệu khiến con số ấy khó phản bác lại là tỷ lệ huy động công suất nhà máy. Giai đoạn 2021 tới 2025, trong khi xuất khẩu sang Mỹ của Thái Lan đi lên, công suất chạy thực tế của chính các ngành đó lại đi xuống trên cả bốn nhóm nằm trong diện soát xét.

Hình 1. Tỷ lệ huy động công suất của bốn ngành Thái Lan nằm trong diện soát xét xuất xứ. Nguồn: Phân tích của PGS. TS. Aat Pisanwanich, Đại học Rangsit, dẫn lại trên The Nation ngày 17/08/2026.

Bán ra nhiều hơn mà công suất huy động lại giảm thì phần chênh phải đến từ nơi khác. Nhập khẩu của Thái Lan từ Trung Quốc tăng 164.5% trong giai đoạn 2016 tới 2025, từ 41.044 tỷ lên 108.557 tỷ USD, trong khi xuất sang Trung Quốc chỉ tăng 67.1%.

Bên chấm điểm cũng làm việc khác hẳn một tổ trọng tài trên sân. Trọng tài thổi còi ngay tại pha bóng, còn cơ quan soát xét xuất xứ thì xem lại băng hình: Lô hàng đã thông quan, đã bán, đã ghi nhận doanh thu, rồi vài năm sau mới bị rà lại và truy thu. Một bàn thắng đã được tính vẫn có thể bị tước, và chính đặc tính hồi tố ấy khiến rủi ro này nằm trong những con số đã công bố rồi, không nằm ở tương lai.

Bảng tỷ số của Việt Nam, và phần ít ai ngờ tới

Nhìn lại Việt Nam, tổng thể trông rất ổn. Vốn ngoại đăng ký 9 tháng đầu năm 2026 đạt 50.36 tỷ USD, tăng 76.4%, trong đó vốn thực hiện 21.07 tỷ USD, tăng 12.1% và là mức 9 tháng cao nhất 5 năm. Nhưng cơ cấu của 29.24 tỷ USD vốn đăng ký mới là phần cần được mổ xẻ.

Hình 2. Vốn đăng ký mới vào Việt Nam 9 tháng đầu năm 2026, theo quốc gia và vùng lãnh thổ đăng ký pháp nhân. Nguồn: Cục Thống kê, số liệu tới 30/09/2026.

Singapore dẫn đầu với 9.26 tỷ USD, chiếm 31.7%. Hàn Quốc 5.70 tỷ, chiếm 19.5%. Đứng thứ ba là Luxembourg với 4.99 tỷ, chiếm 17.1%. Trung Quốc xếp thứ năm với 2.27 tỷ, tức 7.8%. Cần nói ngay rằng một phần đáng kể vốn đăng ký qua Singapore hay Hồng Kông thực chất là vốn sản xuất đi qua các pháp nhân trung gian, nên không thể coi nhóm này là vốn phi công nghiệp. Nhưng cũng chính vì vậy mà đà tăng 76.4% của năm nay không thể đọc thành nhà máy Trung Quốc dời sang: Phần vốn đứng tên trực tiếp từ Trung Quốc chỉ bằng non một nửa phần đứng tên Luxembourg.

Chỗ Việt Nam dễ bị thổi còi

Trong khi đó, chiều ngược lại của quan hệ thương mại thì rất rõ nét. Chín tháng đầu năm 2026, Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với 140 tỷ USD, còn Trung Quốc là nguồn nhập khẩu lớn nhất với 187.34 tỷ. Nhập khẩu cả nước tăng 36.7%, nhanh hơn hẳn mức tăng 24.5% của xuất khẩu, khiến cán cân từ thặng dư 16.87 tỷ USD cùng kỳ năm trước lật sang thâm hụt 19.42 tỷ. Đây chính là thứ mà bên kiểm tra xuất xứ đang soi vào.

Một chi tiết trong tháng 9/2026 còn đáng để ý hơn cả con số kỷ lục. Xuất khẩu tháng này đạt 59.48 tỷ USD, cao nhất từ trước tới nay, nhưng khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đóng góp 49.94 tỷ, còn doanh nghiệp trong nước chỉ 9.54 tỷ và giảm 9.1% so với tháng trước. Tính chung 9 tháng, khu vực ngoại chiếm 80.7% kim ngạch xuất khẩu. Chỉ số nhà quản trị mua hàng tháng 9 còn 51.9 điểm so với 53.3 điểm của tháng 8, với đơn hàng xuất khẩu mới giảm tháng thứ hai liên tiếp.

Cần nói thêm rằng, Thái Lan chưa thắng gì ở mặt trận này, và số liệu công suất do chính cơ quan thống kê của họ phát hành còn bất lợi hơn.

Trận này không có bảng tỷ số

Vậy nên cách đặt vấn đề thành một cuộc đối đầu, dù rất tự nhiên với hai cái tên này, lại bỏ qua điều quan trọng nhất: Đề bài đã đổi. Vòng một là cuộc đua về chi phí, và Việt Nam thắng nhờ lao động, cảng biển và tốc độ cấp phép. Vòng hai là cuộc đua về khả năng chứng minh, được chấm bởi một bên thứ ba ngồi ở Washington, dùng những thước đo mà nước chủ nhà không kiểm soát và không thương lượng được.

Trên mặt trận ấy, đối thủ của Việt Nam không phải một nền kinh tế láng giềng mà là chính bộ hồ sơ của mình. Thứ làm thay đổi vị thế của một nền kinh tế gia công trong vài năm tới không phải thêm một khu công nghiệp hay thêm một mức ưu đãi, mà là một hệ thống truy xuất nguồn gốc đủ chi tiết để một container tự trả lời được câu hỏi nó được làm ra ở đâu, trước khi có ai hỏi tới.

Khoản đầu tư ấy không đẹp trên báo cáo thu hút vốn, không cắt băng khánh thành được, và nó bảo vệ đúng 140 tỷ USD hàng hóa mỗi 9 tháng. Phần khó chịu nằm ở chỗ phần vốn đến từ Luxembourg và từ các trung tâm tài chính sẽ không xây giúp hệ thống đó; nó phải được trả bằng tiền trong nước.

Một trận derby bao giờ cũng cho ra một kết quả, và người hâm mộ hai bên đều biết trước sẽ có một bên vui. Mặt trận mới thì không có bảng tỷ số nào treo lên, không có tiếng còi kết thúc, và điều duy nhất chắc chắn là cả hai đội đều có thể cùng thua.